2027 ଜାତୀୟ ଜନଗଣନାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ରିହର୍ସଲ ଗତ 6 ଜୁଲାଇରୁ 16ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ପ୍ରଦେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଏଥରର ସବୁଠୁ ବଡ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ହେଲା ଜନଗଣନା ଫର୍ମରେ ଏକ “ଖୋଲା କଲମ” – ଯେଉଁଥିରେ ଲୋକେ ନିଜ ଜାତି ନାମ କହିବେ ଏବଂ ଗଣନାକାରୀ ତାହା ଲେଖିବେ। 20 ଜୁଲାଇରେ ଏହି ପୂର୍ବ-ପରୀକ୍ଷଣ ଶେଷ ହେବ ଏବଂ ତା ପରେ ସରକାର ଜାତି ଗଣନାର ଚୂଡାନ୍ତ ପଦ୍ଧତି ସ୍ଥିର କରିବେ।
କିନ୍ତୁ ଏହି “ଖୋଲା କଲମ” ପଦ୍ଧତି କ’ଣ ସତରେ କାମର ତଥ୍ୟ ଦେଇପାରିବ? ଅତୀତ ଆମକୁ ସତର୍କ କରିଦେଉଛି।
2011 SECC ର ତିକ୍ତ ଅନୁଭବ
2011 ମସିହାର “ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଓ ଜାତି ଜନଗଣନା” SECC ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଖୋଲା କଲମ ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଫଳ କ’ଣ ହେଲା? 1931 ଜନଗଣନାରେ ଯେଉଁଠି 4,147ଟି ଜାତି ନାମ ଥିଲା, 2011 SECC ରେ ସେହି ସଂଖ୍ୟା 46 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ହୋଇଗଲା। ଲୋକେ ନିଜ ଉପନାମ, ଉପ-ଜାତି, ଗୋତ୍ର ନାମ ଲେଖାଇଲେ। ଫଳରେ ତଥ୍ୟ ଏତେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସଙ୍ଗତ ହୋଇଗଲା ଯେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର 2021 ରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ମାନିଲେ ଯେ ଏହି ତଥ୍ୟ ଆରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଏହି ଭୁଲ ଆମେ ପୁଣି ଦୋହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କାହିଁକି ଗଣନା ଆବଶ୍ୟକ?
ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ ପରି ଜାତି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଚୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଜନ୍ମଗତ, ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା। ଆମ ସମ୍ବିଧାନ ଜାତିଭେଦକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, କିନ୍ତୁ ସାଥିରେ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆରକ୍ଷଣ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଯୋଜନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଦେଇଛି।
ତେବେ ଗଣନା କାହିଁକି? କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଜାତି ଆଧାରିତ ଅସମାନତା ସମାଜରେ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ସେହି ଅସମାନତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ ନଥିଲେ ଯୋଜନା କେମିତି ହେବ? ଆରକ୍ଷଣରୁ ଉପକୃତ ହୋଇଥିବା ବର୍ଗର ଉପ-ବର୍ଗୀକରଣ, “କ୍ରିମିଲେୟର” ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ବାସ୍ତବ ତଥ୍ୟ ବିନା ନ୍ୟାୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। 2022-23 ରେ ବିହାର ଜାତି ସର୍ଭେ ଦେଖାଇଲା ଯେ ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଲିକା ଆଧାରିତ ଗଣନା ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ତଥ୍ୟ ଦେଇପାରେ।
ସମାଧାନ କ’ଣ?
“ଖୋଲା କଲମ” ଛାଡି ଡିଜିଟାଲ ଜନଗଣନାର ହ୍ୟାଣ୍ଡ-ହେଲ୍ଡ ଡିଭାଇସରେ ପୂର୍ବରୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଜାତି ଓ ଉପ-ଜାତିର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ରଖିବା ଉଚିତ। ଗଣନାକାରୀ ଉତ୍ତରଦାତାଙ୍କୁ ପଚାରି ସେଇ ତାଲିକାରୁ “ଠିକ୍” ପ୍ରବେଶ ବାଛିବେ। ଏଥିରେ କିଛି ଭୁଲ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତଥ୍ୟ ସୁଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ।
ଜାତି ଗଣନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାତିବାଦକୁ ମଜବୁତ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାତି ଆଧାରିତ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦୂର କରିବା। ସେଥିପାଇଁ ତଥ୍ୟ ସଠିକ୍ ହେବା ଜରୁରୀ।
ନିଷ୍କର୍ଷ
ଯଦି ଜାତି ଗଣିବା ଅଛି, ତେବେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଗଣାଯାଉ। “ଖୋଲା କଲମ” ଦେଇ ପୁଣି 46 ଲକ୍ଷ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ତଥ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ସରକାର ପୂର୍ବ-ପରୀକ୍ଷଣର ଶିକ୍ଷା ନେଇ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଡିଜିଟାଲ ଓ ତାଲିକା ଆଧାରିତ ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। କାରଣ ଖରାପ ତଥ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ତଥ୍ୟ ନଥିବା ଭଲ।
ଜାତି ଗଣନା ହେଉ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଅସ୍ତ୍ର, ନୂତନ ବିବାଦର କାରଣ ନୁହେଁ।